सांग सांग भोलानाथ....

सांग सांग भोलानाथ, किंडल वरती मराठी मधली पुस्तके मिळतील काय? हा प्रश्न विचारायचं कारण असं की आता Amazon ने Kindle Fire टॅबलेट लाँच केलं आहे. Fireच्या आधीच्या Kindle e-book Reader हे वाचकांमधे सुपरहिट ठरलं आहे. जसं Appleच्या iPod ने संगीत क्षेत्रात क्रांती आणली होती, तशीच क्रांती Kindleने पुस्तक वाचनात घडवली. मुख्य म्हणजे Kindleच्या स्क्रीनचं तंत्रज्ञान असं होतं की वाटतं आपण खरंच एखादं छापील पुस्तक वाचत आहोत. त्यात Amazon ने आपलं एक स्वतंत्र Kindle e-book Store चालू केलं. त्यामुळे सर्व Kindle ग्राहकांना e-book विकत घेणं अतिशय सोपं झालं. माफक किमतीत क्लासिक्स, शिवाय रास्त दरात Best Sellers वगैरे विक्रीला उपलब्ध करून अमेरिकेत पुस्तक प्रमींना ह्याने वेड लावलं. आणि मुख्य म्हणजे ही सर्व पुस्तकं तुम्हाला ७X५च्या आकाराच्या ठोकळ्यावर नेता येतात. म्हणजेच तुमची पुस्तकं घरात जागा अडवत नाहीत आणि जागा बदलताना त्या पुस्तकांचे काय करावे, ह्याचा अजिबात प्रश्न नाही. 

Kindle एवढं लोकप्रिय झालं की इतर टॅबलेट्स साठी Amazonने Kindle App काढलं. म्हणजेच तुमच्या iPad वरून किंवा Android टॅबलेट वरून Kindle App वापरून तुम्ही Kindle store मधून पुस्तकं download करून वाचू शकता. पण ही सगळी पुस्तकं इंग्रजी भाषेतील आहेत (आपल्याला मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी सोडून इतर भाषा येत नाहीत, त्यामुळे इअत कुठल्या भाषेची पुस्तकं आहेत का, हे शोधायच्या भानगडीत कधीच पडलो नाही). पण मराठी अथवा हिंदी भाषेतील पुस्तकं Kindle store वर उपलब्ध नाहीत. ह्याचे कारण असे, की अजून मराठी प्रकाशकांनी आपल्या पुस्तकांची Kindle आवृत्ती काढलेलीच नाही! Amazonने १-२ वर्षांपूर्वी जाहीर केलं होतं की ते भारतीय प्रकाशकां बरोबर वाटाघाटी करून त्यांना पुस्तकांची Kindle आवृत्ती काढण्यास प्रेरीत करतील. पण तसं फारसं झालेलं दिसत नाही. झालच असेल, तर ते इंग्रजी पुस्तकं छापणार्‍या प्रकाशकां बरोबर झालं असेल. पण प्रादेशिक भाषेतील प्रकाशकांचे काय? ह्या प्रकाशकांकडे Amazon ने जाऊन त्यांना सुद्धा आपल्याकडील मराठी पुस्तकांची Kindle आवृत्ती काढण्यास उत्तेजीत केलं पाहिजे. नाहीतर ह्या प्रकाशकांनी तंत्रज्ञानातील प्रगती व बदलांचा आढावा घेऊन स्वत:च Kindle आवृत्ती काढण्यास सुरुवात केली पाहिजे. कारण आता परदेशात रहाणारा मराठी समाज खूपच मोठा झाला आहे. विशेष करून इंग्लंड, अमेरिका, कॅनडा व ऑस्ट्रेलिया मधे. इथल्या लोकांना मराठी पुस्तकं भारतातून मागवणे दर वेळेस शक्य नसतं. किंबहुना कुणी फारसं मागवतच नाही. बरं एखाद्या आवडणार्‍या पुस्तकाचं प्रकाशनच बंद झालेलं असतं. जुन्या अथवा उत्तम पण कमी विकल्या जाणार्‍या पुस्तकांची केवळ Kindle आवृत्ती काढल्यास अनेक वाचकांना त्याचा लाभ होईल. शिवाय, छपाईचा खर्च नसल्यामुळे प्रकाशकांवरचा खर्चाचा भार देखील कमी होईल. 

पण माझं हे गार्‍हाणं कुणी ऐकत आहे का? की ह्याचं उत्तर केवळ भोलानाथच देऊ शकेल??

प्रकाशन हक्क (कॉपीराईट) संबंधी थोडंसं

कालच मराठी ब्लॉगर्स स्नेह मेळावा, दादरच्या दा. सा. वा. सभागृहात पार पडला. कार्यक्रम अतिशय सुंदर आणि माहितीपूर्ण होता. त्या बद्दल कांचन ताई, महेंद्र काका आणि रोहन चौधरीं चे आभार मानायलाच हवेत. इतर ब्लॉगर्सच्या काय समस्या आहेत, किंवा द्विधा आहेत, हे लक्षात आलं. त्या द्विधा किंवा समस्यांचं थोडं फार निराकरण करायाचा माझा हा प्रयत्न आहे.

आनंद घारे काका यांनी एक अत्यंत कळीचा प्रश्न समोर ठेवला. की ई-मेल मधून फॉरवर्ड म्हणून आलेले, किंवा इंटरनेटवर उपलब्ध असलेली छायाचित्र आपण आपल्या ब्लॉग वर वापरू शकतो का? वापरली तर त्या चित्रांच्या प्रकाशन हक्कांचं काय? हा प्रश्न मांडल्यावर असं लक्षात आलं की अनेक ब्लॉगर्सना कॉपीराईट्स संबंधी फार धूसर माहिती आहे. नेटभेट वर ह्या विषयावर लेख आलेले आहेत, पण म्हण्टलं की आपण आपल्या परीने हा विषय मांडावा.

आपल्याला जर प्रकाशन हक्क भंग करण्याच्या धोक्यापासून दूर रहायचं असेल, तर एक नियम लक्षात ठेवा. जर कुठल्याही छायाचित्रा सोबत प्रकाशन हक्कां बद्दल काहीच लिहिलं नसेल, तर आपण सर्व हक्क छायाचित्राच्या मालका कडे राखीव आहेत, असं समजावं. त्याचं कारण असं की जर प्रकाशन हक्कां बद्दल मनात द्विधा असेल, तर आपण आपल्या दृष्टीने सुरक्षित बाजू घ्यावी. न जाणो, ह्या माहिती जालाच्या कुठल्या कोपर्‍यातून तो छायाचित्रकार तुम्हाला शोधून काढेल आणि कायदेशीर कारवाईची धमकी देईल. दुसरं असं, की परवानगी शिवाय त्याचं छायाचित्र वापरणं हे सुद्धा तात्विक दृष्टिकोनातून चुकीचं आहे. अहो, साधं आपलं पेन कुणी न विचारता घेतलं तरी आपली चिडचिड होते!! अनेकजण म्हणतात की छायाचित्र टाकून त्याच्या सोबत आपण जर लिहिलं की हे अमक्या-अमक्या च्या वेबसाईट वरून घेतलं आहे, किंवा हे छायाचित्र अमक्याचं आहे, असं लिहिलं आणि त्याचा दुवा दिला, तर सर्वसाधारण पणे कुणीही आक्षेप घेत नाही. पण हे गृहीत धरणं चुकीचं आहे. ते छायाचित्र तयार करण्यामागे किती कष्ट लागले असतील हे आपल्याला थोडीच माहित आहे? म्हणून हे कधीही गृहीत धरू नका.

मग ह्याच्यातून मार्ग काय? जर आपल्याला छायाचित्र वापरणे अनिवार्य असेल, तर काय करता येईल? त्यावर महेंद्र काकांनी सुचवलेला एक उपाय म्हणजे, गुगलवर कॉपीराईट फ्री छायाचित्रांचा शोध घेता येतो आणि ती वापरता येतात. अशा छायाचित्रांना रॉयल्टी फ्री छायाचित्रं असे ही म्हणतात. दुसरं असं की flickr वर किंवा picasa वर Creative Commons License अंतर्गत प्रकाशीत केलेली छायाचित्र शोधावी. Creative Commons (CC) License, हे प्रकाशकाला आणि वापरकरत्यांना अतिशय सोप्या भाषेत समजेल असा परवाना आहे. ह्या परवान्याच्या अंतर्गत आपण आपले छायाचित्र अथवा लेख अथवा अन्य कुठलीही प्रकाशन योग्य गोष्ट आपल्याला पहिजे त्या रितीने प्रकाशीत करू शकतो. उदाहरणार्थ, जर मला माझ्या छायाचित्राचा मुक्त वापर करण्याची मुभा द्यायची असेल, तर मी CCचं Attribute परवाना वापरू शकतो. पण जर मला असं वाटलं की हे छायाचित्र इतरांनी स्वत: पैसे कमवण्यासाठी वापरू नये, किंवा ह्या छायाचित्रा मधे कोणताही बदल न करता ते आहे तसं वापरावं, तर मी त्यांचा Attribute-Non Commercial-No Derivatives परवाना वापरू शकतो. असे एकंदरीत ८-९ परवाने CCच्या अंतर्गत उपलब्ध आहेत. शिवाय कुठल्याही परवान्यावर सूट द्यायची मुभा प्रकाशका कडे आहे. त्यामुळे ती परवानगी मिळवीणे फार कठीण नाही. म्हणूनच हल्ली CC परवान्याच्या अंतर्गत आपले लेख, छायाचित्र, इ. प्रसिद्ध करण्यासाठी लोकांना प्रोत्साहित करण्यात येत आहे.

असो, एवढं सगळं असूनही लोक CC परवाना पाळतीलच असं नाही. त्यातही 'मी वापरलं तर कुणाला कळतय', ही भावना असणारच. पण आपण जर एका सुजाण, सुसंस्कृत समाजाचे नागरिक आहोत, तर प्रकाशकाच्या मालकी कडे काना-डोळा करून कसं चालेल? पण लक्षात ठेवा, माहिती जालावर कुठलीही गोष्ट गृहीत धरणे धोकादायक आहे. टायगर वुड्स कसा फसला, हे विसरू नका. अर्थात तो माहिती जालावर फसला नाही, पण माहिती तंत्रज्ञानाच्या धोक्यांना दुर्लक्षित केल्यामुळे फसला. आपल्याला त्रास, मनस्ताप, इ. होईल अशी कुठलीही गोष्ट करू नका.